Informatie voor het bibliotheeknetwerk

Basisvaardigheden voor volwassenen 2022

  1. Inleiding

Inleiding bij dit onderzoek

Beleidskader

In het Bibliotheekconvenant 2020-2023 en de Netwerkagenda staan drie maatschappelijke opgaves centraal. Eén van de opgaves is participatie in de informatiesamenleving. Een andere opgave is een leven lang ontwikkelen. Vanuit het programma Bibliotheek en Basisvaardigheden is in het kader van deze twee maatschappelijke opgaves aandacht voor de doelgroep kwetsbare volwassenen: voor de rol die bibliotheken spelen bij de (tijdelijke) hulp die zij nodig hebben om digitale informatie te ontsluiten, én voor het (doorverwijzen naar) aanbod voor het ontwikkelen van basisvaardigheden. Daaronder wordt verstaan: basis taal- reken- en digitale vaardigheden. 

Een volwassene met voldoende beheersing van deze basisvaardigheden kan zich zelfstandig redden in de maatschappij (Stichting Lezen en Schrijven, 2018). Zo wordt ook voor deze doelgroep de bibliotheek een openbare, veilige en laagdrempelige plek waar men blijvend kan leren en zich kan ontwikkelen (VOB et al., 2020; KB et al., 2021). Het programma Bibliotheek en Basisvaardigheden zet met aandacht voor de gezinsaanpak ook in op de derde maatschappelijke opgave: geletterde samenleving. Hier vindt de verbinding plaats met preventie, en wordt er ingezet op het doorbreken van de cyclus van laaggeletterdheid door aandacht voor de rol van ouders als het gaat om het lezen van hun kinderen én voor het vergroten van de geletterdheid van ouders zelf. 

In Nederland zijn er 2,5 miljoen laaggeletterden, van wie bijna 1,8 miljoen mensen tussen de 16 en 65 jaar en bijna 740 duizend 65-plussers moeite hebben met taal en/of rekenen. Vaak hebben deze mensen ook beperkte digitale vaardigheden. Dit maakt bepaalde zaken lastig, zoals het vinden van een baan en grip hebben op geldzaken (Stichting Lezen en Schrijven, 2021).  

Een aanzienlijk deel van de beroepsbevolking, ongeveer 20% van de Nederlanders tussen de 16 en 65 jaar, beschikt over lage digitale vaardigheden en halen niet het OESO-basisniveau (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) (Non & Dinkova, 2021). Circa 4 miljoen burgers hebben onvoldoende digitale vaardigheden om zelfstandig zaken met de overheid te doen (Bommeljé & Keur, 2013). De groep niet-digitaalvaardigen is uiteenlopend en bestaat met name uit ouderen, laaggeletterden, mensen met een migratieachtergrond, mensen met een fysieke of mentale beperking en mensen die om principiële redenen niet of zo min mogelijk op internet actief zijn (Ponsioen, 2023).  

Met het actieprogramma Tel mee met Taal stimuleren de  Ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW), Binnenlandse Zaken (BZK, en Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) al sinds 2016 dat volwassenen aan hun basisvaardigheden werken, en dat kinderen voldoende basisvaardigheden ontwikkelen (Vervolgaanpak Laaggeletterdheid, 2020-2024). 

De hoofdlijnen van het beleid van de digitale transitie van de samenleving voor deze kabinetsperiode is uitgewerkt in een kamerbrief en een Werkagenda Waardengedreven Digitaliseren. Programmalijn 1 van de werkagenda is “iedereen kan meedoen in het digitale tijdperk”, en behelst het investeren in de digitale vaardigheden van alle burgers en zorgen voor ondersteuning. En specifiek ook het zorgen dat iedereen makkelijk digitaal zaken kan regelen met de overheid. Met het programma de Bibliotheek en basisvaardigheden sluit de KB dus aan bij de doelen van Tel mee met Taal, de Werkagenda Waardengedreven Digitaliseren en de afspraken uit het Bibliotheekconvenant. 

In samenwerking met de Stichting Samenwerkende POI’s Nederland (SPN), de 6 POI's afzonderlijk én andere stakeholders en netwerkpartners wordt vanuit het programma doorlopend gewerkt aan het ondersteunen van bibliotheken in het vormgeven van beleid en activiteiten op het gebied van basisvaardigheden en digitale inclusie. Samen met partners realiseren bibliotheken een breed non-formeel educatieaanbod. Cursisten kunnen bijvoorbeeld in het Taalhuis in de bibliotheek (soms aanvullend op een formeel onderwijstraject) oefenen met taal, met oefenprogramma’s, tijdens taalcafés of samen met een taalmaatje. Daarnaast bieden de bibliotheken hulp en ondersteuning bij concrete vragen, bij het Informatiepunt Digitale Overheid (IDO), maar bijvoorbeeld ook in de vorm van inloopspreekuren voor belastingaangifte of de toeslagen-check, of workshops rond DigiD of het digitale portaal van de huisarts. Ook praktische hulp met computers en tablets wordt geboden.

De ontwikkeling van de Informatiepunten Digitale Overheid is gestart vanuit het programma Digitale Inclusie, ondersteuning voor kwetsbare burgers, dat in 2019 begon als een samenwerking tussen de bibliotheken en diverse uitvoeringsorganisaties van de overheid, waaronder de Belastingdienst, CAK, CBR, DUO, SVB en UWV, met financiering van het ministerie van Binnenlandse Zaken, en onder leiding van KB en Manifestgroep. Met het programma werden twee hoofddoelen nagestreefd:

  • Stimuleren dat meer niet-digivaardige burgers deelnemen aan digivaardigheidscursussen, om zo steeds meer mensen (digitaal) zelfredzaam te maken;
  • Het ontwikkelen van informatiepunten in de bibliotheken voor mensen die (blijvend) ondersteuning nodig hebben. Hier kunnen burgers terecht voor eerstelijns informatievoorziening over de (digitale) overheid, specifiek Monitoring Digitale Inclusie.

In 2022 is duidelijk geworden dat de financiering van de Informatiepunten Digitale Overheid structureel wordt (jaarlijks 17,13 miljoen euro), en dat de regie op de informatiepunten lokaal belegd wordt. Financiering verloopt vanaf 1-1-2023 via een SPUK-regeling van BZK naar gemeenten. In de SPUK Informatiepunten Digitale Overheid is vastgelegd dat de middelen bestemd zijn voor instandhouding en doorontwikkeling van de informatiepunten bij bibliotheken, voor de promotie van het IDO bij de inwoners, en voor de regievoering over het netwerk van organisaties rond het IDO die voor de inwoners van de gemeente relevant zijn. De KB, SPN en de POI’s blijven in de nieuwe situatie wel betrokken, en continueren de ondersteuning van bibliotheken. 

Een aanvullend convenant sloot de KB met de Belastingdienst (en later ook met Dienst Toeslagen). De samenwerking in dit convenant stimuleert bibliotheken om burgers te helpen bij belastingaangifte en -toeslagen, onder meer in (inloop)spreekuren voor hulp bij aangifte, cursussen, informatiebijeenkomsten en telefonische of online dienstverlening. Dit doen zij samen met lokale maatschappelijke organisaties. Dit convenant met de Belastingdienst liep tot en met 2022. Om de dienstverlening verder structureel in te bedden, is voor 2023 het convenant verlengd. In het verlengde convenant blijven de voorwaarden gelijk aan het convenant dat gesloten is voor de periode 2019-2022. De partijen werken tegelijkertijd aan een nieuw convenant voor de periode 2024 tot en met 2027.

In 2020 zijn de KB en Sociaal Werk Nederland (SWN) met financiering van het ministerie van Justitie en Veiligheid (J&V) een samenwerking gestart. In drie pilots bieden bibliotheken van medio 2021 tot eind 2022 dienstverlening aan burgers met sociaal-juridische hulpvragen

In 2021 heeft de KB in samenwerking met SPN en Stichting Lezen het project Kwaliteitsimpuls Laagtaalvaardige Ouders opgestart. Met dit project legt de bibliotheek in haar activiteiten rond de gezinsaanpak een focus op laagtaalvaardige ouders. Tussen 1 maart 2021 en 1 juli 2022 gingen 129 bibliotheekorganisaties binnen het project Kwaliteitsimpuls Laagtaalvaardige Ouders met een eenmalige subsidie aan de slag om hun gezinsaanpak te verbeteren en te versterken. Uit het evaluatieonderzoek naar de Kwaliteitsimpuls Laagtaalvaardige Ouders van het ITTA UvA blijkt dat maar liefst 83% van de deelnemende bibliotheken de kwaliteit van haar gezinsaanpak zag stijgen (Van den Aker et al., 2022).

Meer lezen over Basisvaardigheden? Zie Expertisepunt Basisvaardigheden.

Meer lezen over Programma Bibliotheek en basisvaardigheden en informatie over basisvaardigheden en digitale inclusie? Zie Bibliotheeknetwerk Basisvaardigheden Volwassenen.

De coronacrisis voorbij

Op 15 maart 2020 werd bekendgemaakt dat de bibliotheken hun deuren moesten sluiten om verdere verspreiding van het coronavirus te voorkomen. Al snel volgde de eerste lockdown en ontstonden de eerste initiatieven om zowel bibliotheekleden als niet-leden ook in coronatijd aan het lezen te houden en van informatie te blijven voorzien. In mei 2020 mochten bibliotheken weer open, maar vanaf november 2020 tot en mei 2021 waren de bibliotheken grotendeels gesloten. In september 2021 konden de bibliotheken na maanden van beperkte opening hun deuren weer wijd openzetten en werden vrijwel alle coronamaatregelen geschrapt. Die blijdschap was echter van relatief korte duur: in november 2021 werden de maatregelen weer aangescherpt en in december werd een nieuwe lockdown afgekondigd. In januari 2022 werden de eerste maatregelen versoepeld. Op 10 januari gingen het basis- en voortgezet onderwijs en de BSO’s weer open en op 26 januari 2022 werden meer versoepelingen doorgevoerd. Zo werden ook de beperkte openingstijden van de bibliotheken weer losgelaten. De laatste landelijke coronamaatregelen, zoals het dragen van een mondkapje in het openbaar vervoer en het thuiswerkadvies, vervielen uiteindelijk in maart 2022.

Het dossier Bibliotheekstatistiek 2022 maakt inzichtelijk welk effect de coronamaatregelen de afgelopen jaren hebben gehad op de - reguliere - dienstverlening van de bibliotheken, en hoe het bibliotheeknetwerk zich in 2022 herstelde. Zo verwelkomden bibliotheken in 2022 meer leden en bezoekers, en organiseerden zij meer activiteiten dan pre-corona. Op het gebied van de kernfunctie educatie en ontwikkeling worden de meeste activiteiten georganiseerd, waarvan een groot deel rondom basisvaardigheden (taalvaardigheid en digitale geletterdheid) (Van de Burgt & Klaren, 2023).

In het dossier De biblioheek in coronatijd lees je meer over het aanpassingsvermogen van de bibliotheken en de coronaproof dienstverlening en vertellen bibliotheekdirecteuren over het reilen en zeilen van de bibliotheek in coronatijd. In deze rapportage gaan we specifiek in op de aangepaste dienstverlening rondom basisvaardigheden voor volwassenen in coronatijd.

Achtergrond onderzoek

Sinds 2015 voert de KB onderzoek uit naar de dienstverlening van openbare bibliotheken rondom basisvaardigheden. Destijds is met dit onderzoek de stand van zaken geïnventariseerd vlak voordat het actieprogramma Tel mee met Taal van start ging. Die nulmeting en de vervolgmetingen over 2016 tot en met 2022 bieden zicht op de ontwikkeling van de dienstverlening rondom basisvaardigheden in het sociaal domein. Aan de metingen is sinds 2018 een extra vragenblok toegevoegd met betrekking tot het programma Digitale Inclusie, als een van de speerpunten van het landelijke beleid.  

In deze rapportage worden de belangrijkste bevindingen over de dienstverlening in het kalenderjaar 2022 gepresenteerd. Deze resultaten hebben betrekking op alle 137 bibliotheekorganisaties in Nederland (een respons van 100%). Hoewel de bibliotheken onderling sterk in omvang en karakter verschillen, kunnen op hoofdniveau uitspraken voor de totale populatie worden gedaan. 

De resultaten van de meting over 2022 worden grafisch weergegeven in deze rapportage. Interessante verschillen en overeenkomsten met voorgaande jaren en tussen diverse typen bibliotheken, gebaseerd op het aantal inwoners in het werkgebied van de bibliotheek, worden waar mogelijk tekstueel benoemd of grafisch gepresenteerd. De verschillen tussen diverse typen bibliotheken zijn van indicatieve waarde.

De resultaten van de meting naar de dienstverlening van openbare bibliotheken rondom basisvaardigheden, bieden een verdieping ten opzichte van de informatie en gegevens uit de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (dossier Bibliotheekstatistiek 2022).

Onderstaand de meest relevante cijfers over activiteiten met betrekking tot basisvaardigheden: 

 
  Activiteiten Deelnemers
Activiteiten op het gebied van taalvaardigheid voor volwassenen (basisvaardigheden)  77.212 386.246
Activiteiten op het gebied van digitale geletterdheid voor volwassenen (basisvaardigheden) 30.241 127.835
Informatiebijeenkomsten voor volwassenen rondom het thema juridisch 1.659 6.720
Informatiebijeenkomsten voor volwassenen rondom het thema werk en sollicitatie 1.631 6.569
Informatiebijeenkomsten voor volwassenen rondom het thema financieel 3.017 13.980
Informatiebijeenkomsten voor volwassenen rondom het thema gezondheid, zorg en welzijn 2.959 26.319
Bijeenkomsten leesclubs/leeskringen voor volwassenen 3.125 27.682
Aantal activiteiten en deelnemers (van de Burgt & Klaren, 2023)