Informatie voor het bibliotheeknetwerk

Samenwerking met het primair onderwijs 2021-2022

  1. De Bibliotheek op school

De Bibliotheek op school

De aanpak de Bibliotheek op school heeft een positief effect op leesvaardigheid

Naast de reguliere samenwerking werken veel bibliotheken samen met het primair onderwijs volgens landelijke programmalijnen, zoals de aanpak de Bibliotheek op school. Met deze aanpak, ontwikkeld en ingezet door Stichting Lezen en de KB als onderdeel van Kunst van Lezen, zorgen bibliotheek en school samen voor een verbetering van de leesmotivatie en taal- en informatievaardigheden, op basis van een aantal vastgestelde bouwstenen middels een bouwstenenaanpak.

Sterrenchecklist primair onderwijs

De aanpak de Bibliotheek op school heeft als ambitie dat meer kinderen en jongeren gaan lezen en blijven lezen. Een nauwe samenwerking tussen bibliotheken en scholen, gestoeld op een bouwstenenaanpak, kan aan deze ambitie bijdragen. De Sterrenchecklist is bedoeld om te onderzoeken welk niveau de samenwerking met het basisonderwijs heeft, en is in te vullen per school of groep scholen. Daarnaast is de Sterrenchecklist te gebruiken voor de algemene educatieve dienstverlening richting het basisonderwijs.

125 basisbibliotheken werken met aanpak de Bibliotheek op school

Van de 137 basisbibliotheken werkten 125 bibliotheken in 2021-2022 structureel samen met het primair onderwijs volgens de aanpak van de Bibliotheek op school of een soortgelijk programma (91%). Het aantal bibliotheken dat samenwerkt volgens deze aanpak is hiermee gestegen van 87% in 2020-2021 naar 91% in 2021-2022. Van die bibliotheken hanteren er 111 (81%) de aanpak van de Bibliotheek op school. Door 38 bibliotheken (28%) wordt een soortgelijk programma onder een andere naam aangeboden. Tussen deze typen programma’s bestaat dus enige overlap: 25 bibliotheken gebruiken beide typen, maar zetten deze beide typen niet in op eenzelfde schoollocatie. Van alle deelnemende bibliotheken bieden 13 bibliotheken (10%) geen de Bibliotheek op school of soortgelijk programma aan.

Bibliotheken bereiken ruim 3 duizend basisscholen

In het werkgebied van de bibliotheken bevonden zich in 2022 6.590 basisschoollocaties (DUO, 2022). In schooljaar 2021-2022 hebben bibliotheken met 3.317 van deze schoollocaties (50%) een samenwerkingscontract op basis van de aanpak de Bibliotheek op school of een soortgelijk programma [8], een lichte stijging ten opzichte van 2020-2021, toen met 47% van de schoollocaties in het werkgebied werd samenwerkt. 

Met 2.586 van de locaties (39%) werd in 2021-2022 samengewerkt volgens de aanpak de Bibliotheek op school primair onderwijs. Hiermee werden in het schooljaar 2021-2022 in totaal 500.024 duizend leerlingen bereikt (35%). Verder werd met 731 locaties volgens een soortgelijk programma gewerkt (11%). Hiermee zijn 149.996 kinderen bereikt (11%).

Met hoeveel scholen in jouw werkgebied heb je een samenwerkingscontract op basis van de aanpak de Bibliotheek op school of een soortgelijk programma? (Selectie: alle deelnemende bibliotheken in Nederland, N: 137)
[8] Binnen onderzoek van Kunst van Lezen wordt het totaal van gecontracteerde scholen en scholen waarmee verkennende gesprekken worden gevoerd beide meegeteld als scholen met een aanpak volgens de Bibliotheek op school of een soortgelijk programma. In dat geval gaat het om een totaal van 3.528 scholen, waarvan 3.317 met een contract. Van dat totaal hanteerde 798 een soortgelijk programma, waarvan 67 verkennende gesprekken en 731 met contract.

Lichte stijging locaties samenwerking Bibliotheek op school

Het aantal schoollocaties dat samenwerkt volgens de aanpak de Bibliotheek op school is licht gestegen, van 2.523 schoollocaties in 2020-2021 naar 2.586 schoollocaties in 2021-2022 (+2%) [9]. Daarnaast voerden 44 bibliotheken in het schooljaar 2021-2022 verkennende gesprekken met 144 schoollocaties in het kader van de Bibliotheek op school. Het aantal scholen waarmee verkennende gesprekken zijn gevoerd is hiermee gedaald. In 2020-2021 vonden er tussen 43 bibliotheken en 212 scholen verkennende gesprekken plaats.

Ook het aantal verkennende gesprekken in het kader van programma’s die vergelijkbaar zijn met de Bibliotheek op school is gedaald. Waar in 2020-2021 nog 32 bibliotheken gesprekken voerden met 126 scholen, vonden in 2021-2022 tussen 21 bibliotheken en 67 scholen verkennende gesprekken plaats. Naar verwachting zal het aantal verkennende gesprekken in 2022-2023 sterk toenemen. Naar aanleiding van het Masterplan basisvaardigheden heeft het ministerie van OCW € 12,9 miljoen gereserveerd voor het versterken van leesbevordering in de kinderopvang en op scholen. Met behulp van dit bedrag moeten nieuwe locaties gerealiseerd worden voor onder andere de Bibliotheek op school in het primair onderwijs. 

Met hoeveel scholen in jouw werkgebied voer je verkennende gesprekken of heb je een samenwerkingscontract op basis van de aanpak de Bibliotheek op school? (Selectie: bibliotheken waarvan aantal schoollocaties waarmee verkennende gesprekken worden gevoerd of wordt samenwerkt volgens de aanpak de Bibliotheek op school bekend is, N 2016-2017: 135, N 2017-2018: 138, N 2018-2019 141, N 2019-2020: 143; N 2020-2021: 140; N 2021-2022: 136) [10]
[9] Om een zo volledig mogelijk beeld te krijgen van het aantal bibliotheken dat samenwerkt met het primair onderwijs is een aanvullende inventarisatie uitgevoerd onder de bibliotheken die niet hebben deelgenomen aan dit onderzoek (1 bibliotheek heeft deelgenomen aan deze aanvullende inventarisatie). De cijfers op deze pagina hebben betrekking op 136 van de 137 openbare bibliotheken in Nederland en niet alleen op de bibliotheken die deelnamen aan dit onderzoek (135).
[10] In dit onderzoek is sinds 2020-2021 de samenwerking per school uitgevraagd, en niet op totaalniveau. Bij het vergelijk van de resultaten met vorige schooljaren is daarom enige voorzichtigheid geboden. De cijfers zijn niet één op één met elkaar te vergelijken.

Overeenkomsten duren vaak drie jaar of langer

De overeenkomsten die bibliotheken en schoollocaties tekenen, duren in vele gevallen drie jaar of langer (46%). Bibliotheken en schoollocaties sluiten vaker een contract voor onbepaalde tijd. Het aandeel stijgt van 14% in 2019-2020 naar 27% in 2020-2021 en 31% in 2021-2022. Bij bijna één op de drie gevallen (31%) wordt een contract voor onbepaalde tijd getekend. Bij ‘Anders’ geven enkele bibliotheken aan overeenkomsten te zijn aangegaan met een begintermijn van 3 jaar. Na deze termijn wordt vaak de overeenkomst tot wederopzegging verlengd met bijvoorbeeld een jaar.

Wat is de looptijd van de overeenkomst(en) die met de schoollocaties zijn aangegaan? (Selectie: bibliotheken die samenwerken volgens de aanpak de Bibliotheek op school, N: 106)

De impact van de Bibliotheek op school

Uit onderzoek naar de effecten van de aanpak van de Bibliotheek op school blijkt dat het landelijke leesbevorderingsprogramma effectief is in de strijd tegen laaggeletterdheid. 

Op basisscholen die meedoen aan de Bibliotheek op school, met meer tijd en aandacht voor leesbevorderingsactiviteiten in de klas, blijft de tijd voor vrij lezen in de loop van het schooljaar op peil, terwijl deze bij andere scholen terugloopt (Van der Sande et al., 2019). Kinderen op scholen die de aanpak volgen, lezen meer en hebben een betere leesvaardigheid dan kinderen op scholen waar geen speciale aandacht is voor de boekencollectie. Zo scoren de leerlingen op basisscholen die deelnemen aan de Bibliotheek op school significant hoger op begrijpend lezen dan leerlingen op andere scholen (Nielen & Bus, 2016). Daarnaast vonden de leerlingen lezen na verloop van tijd belangrijker dan leerlingen op een school zonder schoolbibliotheek (Kleijnen, 2016).

Verschillen per doelgroep

Onderdelen van de aanpak zoals die door de Bibliotheek op school wordt gevolgd, hebben niet op alle leerlingen dezelfde uitwerking. Zo lezen leerlingen in hogere leerjaren over het algemeen minder, minder graag, halen ze minder boeken bij de schoolbibliotheek en zijn ze minder positief over de schoolbibliotheek. Ook vinden meisjes lezen veel leuker dan jongens en lezen ze ook meer (Kleijnen, 2016; Hartkamp, 2022). In het basisonderwijs lijkt vrij lezen alleen effect te hebben op de leesfrequentie van de kinderen die al lezen. Voor de aarzelende lezers is alleen vrij lezen niet genoeg; zij hebben waarschijnlijk meer begeleiding nodig om hiervan te kunnen profiteren. Met name leerlingen die het risico lopen op een taalachterstand zijn gebaat bij toevoegingen aan vrij lezen, zoals het maken van een voorselectie van boeken op basis van leesniveau en het bieden van hulp bij de boekenkeuze (Merke et al., 2022). 

Op de basisschool kan voorlezen ook stimulerend werken in de taal- en leesontwikkeling van leerlingen. Kinderen in klassen waarin regelmatig wordt voorgelezen, gaan in de loop van het schooljaar sterker vooruit in leesfrequentie dan kinderen in klassen waarin dit niet gebeurt (Van der Sande et al., 2019).

Meer leesplezier dankzij de Bibliotheek op school

Met de Monitor de Bibliotheek op school worden de activiteiten op school en het leesgedrag en leesplezier van leerlingen jaarlijks in kaart gebracht en gevolgd. In de Monitor wordt ook ingegaan op de mate waarin de Bibliotheek op school wordt ingezet en de effecten die dit heeft op de leesvaardigheid van de leerlingen. Zo blijkt dat op scholen met een goed ontwikkeld leesplan, leerlingen met meer plezier lezen in de klas en vaker naar de bibliotheek gaan. Ook leesbevorderende activiteiten hebben een positieve invloed op de leesfrequentie en het leesplezier van leerlingen (Hartkamp, 2022).

Vier op de vijf scholen nemen deel aan de Monitor 

Niet alle scholen die samenwerken volgens de aanpak de Bibliotheek op school maken jaarlijks gebruik van de bijbehorende Monitor. Bij een deel van de scholen is er sprake van een tweejaarlijkse deelname. Van alle schoollocaties waarmee wordt samengewerkt, nemen 2.132 deel aan de Monitor (DESAN Research Solutions, 2022). Wel is er sprake van een positieve ontwikkeling. Voorgaande schooljaren deden namelijk aanzienlijk minder schoollocaties mee aan de Monitor de Bibliotheek op school.




 

Totaal aantal schoollocaties dat deelneemt aan de Monitor de Bibliotheek op school

2017-2018 2018-2019 2019-2020 2020-2021 2021-2022
Aantal schoollocaties 1.772 1.774 1.814 1.555 2.132
Hoeveel schoollocaties in jouw werkgebied nemen deel aan de Monitor de Bibliotheek op school? (Bron: DESAN Research Solutions, 2022)