Informatie voor het bibliotheeknetwerk

Makerplaatsen in de bibliotheek

Onderzoeksartikel
Laatst bijgewerkt: 12 november 2019
Steeds meer bibliotheken bieden makerplaatsen aan. Deze trend past bij de maatschappelijke tendens waarin de samenleving meer van burgers verwacht en zij meer zelf willen doen. Makerplaatsen nemen verschillende vormen aan, die allemaal uitnodigen tot uitvinden. Dat kan gaan om technologische, creatieve of maatschappelijke vondsten. Innovatie en creatie zijn de gemene delers. De opkomst van makerplaatsen vraagt om een herdefinitie van de rol van de bibliotheek: zij biedt bezoekers in brede zin de mogelijkheid nieuwe kennis en vaardigheden op te doen.
Afbeelding
Jongeren met kartonnen viewer
Inhoudsblok

Bibliotheek als werkplaats in opkomst

In een veranderende samenleving, met andere behoeften van bibliotheekbezoekers, verandert ook de rol van de bibliotheek en daarmee het bibliotheekgebouw. In de visie Mediawijsheid 2016-2018 gaat de KB uit van drie rollen voor de bibliotheek – die van warenhuis, wegwijzer en werkplaats:

  • De bibliotheek als warenhuis voorziet bezoekers van allerhande kennis en informatie;
  • De bibliotheek als wegwijzer helpt mensen de juiste (media)vaardigheden te verwerven en leert hun omgaan met de dagelijkse overvloed aan (on- en offline) informatie;
  • De bibliotheek als werkplaats biedt mensen een plek om samen met anderen kennis te vergaren, delen en ontwikkelen.

Op deze laatste functie springt de opkomst van de makerplaats in. Deze vergroot middels learning by doing 21e-eeuwse vaardigheden die belangrijk zijn om mediawijs te zijn of worden, maar ook om kritisch te denken, digitaal vaardiger te worden, te leren samenwerken en de eigen creativiteit te stimuleren.

Maken, uitvinden, programmeren en leren staan centraal

De samenleving verwacht meer van burgers, en burgers willen meer zelf doen. Ze moeten en willen oplossingen bedenken voor praktische en complexe problemen, door te leren en te cocreëren. Met de verschuiving van passieve uitleenlocatie naar actieve ontmoetingsplaats bieden steeds meer bibliotheken ruimtes en activiteiten aan om aan deze ontwikkeling tegemoet te komen. Ze creëren een plek waar bezoeken kunnen maken, uitvinden, programmeren en van elkaar kunnen leren: een makerplaats (o.a. Jochumsen et al., 2015; Willingham & De Boer, 2015).

Makerplaats vergroot 21e-eeuwse vaardigheden

Een makerplaats – ook wel werkplaats, makerspace of FabLab (fabrication laboratory) – genoemd is een creatief en educatief platform waar kennis- en talentontwikkeling centraal staan. Een makerplaats heeft onder meer software, elektronica, 3D-printers, robots en andere machines en gereedschap beschikbaar. Mensen kunnen hier ideeën, materialen en producten ontdekken, ontwikkelen en zelf produceren. Het doel is burgers te stimuleren om te experimenteren en kennis te maken met onbekende denk- en productieprocessen. Zo vergroten zij hun 21e-eeuwse vaardigheden, zoals creativiteit, verbeeldingskracht, probleemoplossend vermogen, het leggen van verbanden, samenwerken en kennisdelen.

Makerplaats sluit aan bij doelstellingen onderwijs en KB

De opkomst van de makerplaats sluit aan bij de doelstellingen van het onderwijsprogramma, onder meer van Platform Onderwijs2032, waarbinnen digitale geletterdheid hoog op de agenda staat (KB, 2019). ICT-basisvaardigheden, informatievaardigheden en mediawijsheid en computational thinking staan hierbij centraal. Ook deze vaardigheden kunnen bezoekers in makerplaatsen opdoen (Van der Meer, 2016). De opkomst van de werkplaats sluit bovendien nauw aan bij de missie van de KB om mensen en informatie bij elkaar te brengen, met als doel de creativiteit te stimuleren. Ook liggen de werkplaats-activiteiten in het verlengde van de ontwikkelingen die Mediawijzer.net voor ogen heeft bij het beleidsdomein ontdekken (Mediawijzer.net, 2016).

Soorten makerplaatsen

Een makerplaats kan verschillende vormen aannemen: het kan een plek zijn waar mensen leren werken met technologie of een atelier dat ruimte biedt aan mensen om met hun handen bezig te zijn. Ook kan een makerplaats als doel hebben bij te dragen aan het oplossen van complexe maatschappelijke vraagstukken, zoals technologische en sociale innovatie, het klimaat en nieuwe woonvormen. Sommige bibliotheken bieden activiteiten of faciliteiten aan die uitnodigen tot maken dat daar een aparte ruimte voor is ingericht. De gemene deler is het uitvinden: het opdoen van vaardigheden om alledaagse en minder alledaagse uitdagingen te lijf te gaan. Grofweg is er een tweedeling zichtbaar tussen innovatie-georiënteerde en meer ambachtelijk ingestoken makerplaatsen. Bij de eerste vorm staan activiteiten rondom digitalisering en technologie centraal; bij de tweede draait het om vakmanschap en creativiteit (Caso & Kuijper, 2019; KB, 2018).

Activiteiten in makerplaatsen: van coderen tot creatief schrijven

Samen met de TU Delft en de Hogeschool Rotterdam onderzocht de KB de wijze waarop Nederlandse bibliotheken invulling geven aan hun makerplaatsen. Ze bekeken onder andere de invloed op de ruimtelijke indeling en op het programma van bibliotheken. Via een enquête op het Bibliotheekonderzoeksplatform (BOP) werd bibliotheken gevraagd naar de invulling en inrichting van hun makerplaats. Van de 102 bibliotheken die deelnamen aan de enquête organiseerden 80 bibliotheken activiteiten voor makers. Deze liepen uiteen van coderen (47%) en 3D-printen (31%) tot creatief schrijven (42%) en sieraden maken (16%). Deze verscheidenheid typeert ook de twee soorten makerplaatsen die we terugzien: de innovatiegeoriënteerde makerplaats, met activiteiten rondom digitalisering en technologie, en de creatiegeoriënteerde makerplaats, met aandacht voor ambacht en creativiteit (KB, 2018).

Inrichting van makerplaatsen

De gemiddelde makerplaats is zo’n 30 vierkante meter groot. In veel van de ruimtes zijn computers (81%), mobiele apparaten (67%), circuits (55%) en codeersoftware (48%) aanwezig. Ook staan er vaak faciliterende apparaten die nodig zijn om meer geavanceerde apparatuur te kunnen aansturen, zoals de robots (43%), VR-brillen (40%) en 3D-printers (31%) die de bibliotheken veelvuldig in hun makerplaats aanbieden (KB, 2019). Bij dit laatste is Arduino of de Raspberry Pi behulpzaam, een kleine computer die geprogrammeerd kan worden en gecombineerd met elektronica (Van der Meer, 2016).

Bron: KB, 2018.

Groeiend aantal makerplaatsen

Van de 102 bibliotheken die deelnamen aan de BOP enquête, hebben 42 bibliotheken daadwerkelijk een fysieke makerplaats in de bibliotheek. Dit aantal is sinds 2016 rap aan het groeien. In 2017 werden maar liefst 16 nieuwe ruimten als makerplaats geopend. Daarnaast gaf een flink aantal bibliotheken aan dat ze makerplaatsen aan het oprichten zijn (KB, 2018).

Bron: KB, 2018.

Makerplaats als permanente voorziening

Bij driekwart van de bibliotheken is de makerplaats een permante voorziening, vaak in de open ruimte van de bibliotheek (47%). Bij 21% van de bibliotheken bevindt de makerplaats zich in een gesloten ruimte, bij 14% elders in het gebouw. Hiervoor hebben twee op de tien bibliotheken een geheel nieuwe ruimte gecreëerd, terwijl vier op de tien bestaande ruimtes hebben aangepast. Het ging daarbij meestal om het vergroten van het zicht naar buiten of het veranderen van het interieur. In beperktere mate ging het om verbouwingen om de ruimte beter te isoleren of de privacy van de bezoekers te waarborgen. Uiteraard zorgen bibliotheken in alle makerplaatsen voor wifi. Slechts een beperkt aantal makerplaatsen is niet toegankelijk voor mensen met een beperking (12%) (KB, 2018).

Samenspel met lokale partijen

Bibliotheken organiseren de invulling van hun makerplaats vaak met een diverse groep aan partners. Voor ruim een derde van de bibliotheken is dit een lokale makerplaats of het onderwijs – zowel basis- als voortgezet- als beroepsonderwijs. Middels deze samenwerkingen trekt de bibliotheek ook veel van de gebruikers van haar makerplaatsen aan. De partners leveren in veel gevallen het benodigde personeel of stellen kennis en faciliteiten beschikbaar, zoals apparatuur en software. Daarnaast laat een derde van de bibliotheken de coördinatie van activiteiten over aan haar partners in het lab. Enkele bibliotheken geven aan voor de invulling van het programma in hun makerplaats nog niet samen te werken met hun netwerk. Deze makerplaatsen bevinden zich veelal nog in de opstartfase (KB, 2018).

Bron: KB, 2018.

Implicaties voor ruimte, programma en personeel

Met het aanbieden van makerplaatsen werken steeds meer bibliotheken aan het herdefiniëren van hun rol. Zij lenen niet alleen boeken uit, maar bieden bezoekers ook de mogelijkheid nieuwe kennis en vaardigheden op te doen. Daarbij zorgen bibliotheken voor de ruimte, de benodigde apparatuur en begeleiding. Deze nieuwe invulling vraagt om een andere manier van werken, die van invloed is op het gebruik van de ruimte, de inrichting van het programma en de competenties van het personeel. Zo brengen de activiteiten in de makerplaatsen de nodige reuring met zich mee, en dat heeft gevolgen voor de inrichting en indeling van de bibliotheek. Daarnaast vragen makerplaatsen om nieuwe expertises van het personeel. Ook de invulling van het educatieve programma van de bibliotheek kan door de komst van een makerplaats veranderingen ondervinden, door aan te sluiten bij onderwijsvormen waarin 21e-eeuwse vaardigheden centraal staan (o.a. Willangham, 2018; Jochumsen et al., 2015; Willingham & De Boer, 2015).

Organisatorische uitdagingen: financiering en expertise

Het realiseren en in stand houden van makerplaatsen stelt de bibliotheek voor organisatorische vraagstukken. Met name het vinden van voldoende personeel met de juiste expertise blijkt voor veel bibliotheken een uitdaging. Ook is het vaak zoeken naar – al dan niet structurele – financiering voor de makerplaats. Deze problemen zijn niet los van elkaar te zien: voor het aantrekken van voldoende en goed opgeleid personeel is nu eenmaal geld nodig (KB, 2018).

Bronnen