Informatie voor het bibliotheeknetwerk

Bibliotheken en de samenwerking met het primair onderwijs

  1. De Bibliotheek op school

Het bereik van de Bibliotheek op school

Veel bibliotheken werken samen met het primair onderwijs volgens landelijke programmalijnen, zoals de aanpak de Bibliotheek op school. Met deze aanpak, ontwikkeld en ingezet door Stichting Lezen en de KB als onderdeel van Kunst van Lezen, zorgen bibliotheek en school samen voor een verbetering van de leesmotivatie en taal- en informatievaardigheden, op basis van een aantal vastgestelde bouwstenen middels een bouwstenenaanpak.

Overzicht van de zeven bouwstenen binnen de Bibliotheek op school: Netwerk & beleid, Collectie, Expertise, Activiteiten, Lees- en mediaplan, Monitor en Digitaal portaal. Bron: De Bibliotheek op school.

Sterrenchecklist primair onderwijs

De aanpak de Bibliotheek op school heeft als ambitie dat meer kinderen en jongeren gaan lezen en blijven lezen. Een nauwe samenwerking tussen bibliotheken en scholen, gestoeld op een bouwstenenaanpak, kan aan deze ambitie bijdragen. De Sterrenchecklist is bedoeld om te onderzoeken welk niveau de samenwerking met het basisonderwijs heeft, en is in te vullen per school of groep scholen. Daarnaast is de Sterrenchecklist te gebruiken voor de algemene educatieve dienstverlening richting het basisonderwijs.

106 basisbibliotheken werken met aanpak de Bibliotheek op school 

Van de 134 basisbibliotheken werkten 124 bibliotheken in 2022-2023 structureel samen met het primair onderwijs volgens de aanpak van de Bibliotheek op school of een vergelijkbare aanpak (93%).[1] Het aantal bibliotheken dat samenwerkt volgens deze aanpak is hiermee gestegen van 91% in 2021-2022 naar 93% in 2022-2023. Van die bibliotheken hanteren er 106 (79%) de aanpak van de Bibliotheek op school. Door 35 bibliotheken (26%) wordt een vergelijkbare aanpak onder een andere naam aangeboden. Tussen deze typen programma’s bestaat dus enige overlap: 17 bibliotheken gebruiken beide typen, maar zetten deze beide typen niet in op eenzelfde schoollocatie. Van alle deelnemende bibliotheken bieden 10 bibliotheken (7%) geen de Bibliotheek op school of vergelijkbare aanpak aan.

Bibliotheken bereiken ruim 3 duizend basisscholen

In schooljaar 2022-2023 hebben bibliotheken met 3.334 schoollocaties (49%) een samenwerkingscontract op basis van de aanpak de Bibliotheek op school of een vergelijkbare aanpak.[2] Bij 202 van deze scholen gaat het om scholen die speciaal onderwijs aanbieden (33% van de speciaal onderwijs scholen in het werkgebied). Met 2.498 van de locaties (36%) werd in 2022-2023 samengewerkt volgens de aanpak de Bibliotheek op school primair onderwijs. Hiermee werden circa 488 duizend leerlingen bereikt (34%). In 2021-2022 ging het om 2.586 schoollocaties (39%) en circa 500 duizend bereikte leerlingen (35%). Het aantal locaties waarmee volgens een vergelijkbare aanpak wordt samengewerkt steeg daarentegen van 731 (11%) in 2021-2022 naar 836 (12%) in 2022-2023. Het aantal kinderen dat hiermee bereikt werd steeg van circa 150 duizend (11%) naar 171 duizend (12%). 

Met hoeveel scholen in jouw werkgebied heb je een samenwerkingscontract op basis van de aanpak de Bibliotheek op school of een vergelijkbaar programma? (Selectie: alle deelnemende bibliotheken in Nederland, N: 134)

Sterke toename verkennende gesprekken voor samenwerking

Minister Wiersma heeft op 12 mei 2022 de Kamer geïnformeerd over het Masterplan basisvaardigheden. In september van datzelfde jaar werd bekend dat het ministerie van OCW €12,9 miljoen reserveerde voor het versterken van leesbevordering in de kinderopvang en op scholen (Stichting Lezen, 2022). Dit bedrag was bedoeld om nieuwe locaties te realiseren voor onder andere de Bibliotheek op school in het primair onderwijs. De verwachting was dat hierdoor het aantal verkennende gesprekken in 2022-2023 zou toenemen.

Het aantal schoollocaties waarmee verkennende gesprekken gevoerd werden voor een samenwerking rondom de Bibliotheek op school steeg in 2022-2023 inderdaad: van 144 in 2021-2022 naar 733 in 2022-2023. Ook het aantal verkennende gesprekken voor een samenwerking volgens een vergelijkbare aanpak steeg fors: van 67 in 2021-2022 naar 226 in 2022-2023. Met in totaal 392 schoollocaties werd in 2022-2023 voor het eerst een overeenkomst gesloten: 291 voor een samenwerking rondom de Bibliotheek op school en 101 voor een samenwerking rondom een vergelijkbare aanpak.

In oktober 2023 maakten demissionair minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs Mariëlle Paul en demissionair staatssecretaris van Media en Cultuur Gunay Uslu bekend dat er de komende drie jaar 74 miljoen euro vanuit het Masterplan basisvaardigheden beschikbaar komt voor BoekStart en Bibliotheek op school.  Hiermee kunnen 1.800 kinderdagverblijven en scholen in het primair onderwijs, het vmbo, het praktijkonderwijs en het beroepsonderwijs voor het eerst gaan samenwerken met de bibliotheek via BoekStart en de Bibliotheek op school. Ruim 6.000 kinderopvanglocaties en scholen kunnen daarnaast hun bestaande samenwerking met de lokale bibliotheek verder uitbouwen (KB, 2023)

Met hoeveel scholen in jouw werkgebied voer je verkennende gesprekken of heb je een samenwerkingscontract op basis van de aanpak de Bibliotheek op school? (Selectie: bibliotheken waarvan aantal schoollocaties waarmee verkennende gesprekken worden gevoerd of wordt samenwerkt volgens de aanpak de Bibliotheek op school bekend is, N 2016-2017: 135, N 2017-2018: 138, N 2018-2019 141, N 2019-2020: 143; N 2020-2021: 140; N 2021-2022: 136, N 2022-2023: 134) *
* In dit onderzoek is sinds 2020-2021 de samenwerking per school uitgevraagd, en niet op totaalniveau. Bij het vergelijken van de resultaten met vorige schooljaren is daarom enige voorzichtigheid geboden. De cijfers zijn niet één op één met elkaar te vergelijken.

Overeenkomsten duren vaak drie jaar of langer

Bibliotheken en scholen gaan meestal langdurige overeenkomsten voor de samenwerking aan. Bij een samenwerking rondom de Bibliotheek op school hebben in totaal 8 op de 10 bibliotheken een overeenkomst voor 3 jaar of langer (51%) of voor onbepaalde tijd (30%). Bij een samenwerking rondom een vergelijkbare aanpak heeft drie kwart van de bibliotheken een overeenkomst voor 3 jaar of langer (29%) of voor onbepaalde tijd (44%). Bij ‘Anders’ benoemen bibliotheken bijvoorbeeld dat er sprake is van een combinatie (eerst een vast aantal jaar, gevolgd door een overeenkomst voor onbepaalde tijd), of dat met verschillende scholen verschillende overeenkomsten zijn afgesproken.

Looptijd Overeenkomst voor de Bibliotheek op school (N=106)

Overeenkomst voor soortgelijk programma

(N=34)

1 jaar 3% 3%
2 jaar 1% 0%
3 jaar 47% 24%
Meer dan 3 jaar 4% 6%
Tot wederopzegging/voor onbepaalde tijd 30% 44%
Anders 15% 18%
Onbekend 0% 6%
Wat is de looptijd van de overeenkomst(en) die met de schoollocaties zijn aangegaan?

De impact van de Bibliotheek op school

Positief effect op leesvaardigheid

Uit onderzoek naar de effecten van de aanpak van de Bibliotheek op school blijkt dat het landelijke leesbevorderingsprogramma effectief is in de strijd tegen laaggeletterdheid. 

Op basisscholen die meedoen aan de Bibliotheek op school, met meer tijd en aandacht voor leesbevorderingsactiviteiten in de klas, blijft de tijd voor vrij lezen in de loop van het schooljaar op peil, terwijl deze bij andere scholen terugloopt (Van der Sande et al., 2019). Kinderen op scholen die de aanpak volgen, lezen meer en hebben een betere leesvaardigheid dan kinderen op scholen waar geen speciale aandacht is voor de boekencollectie. Zo scoren de leerlingen op basisscholen die deelnemen aan de Bibliotheek op school significant hoger op begrijpend lezen dan leerlingen op andere scholen (Nielen & Bus, 2016). Daarnaast vonden de leerlingen lezen na verloop van tijd belangrijker dan leerlingen op een school zonder schoolbibliotheek (Kleijnen, 2016).

Verschillen per doelgroep

Onderdelen van de aanpak zoals die door de Bibliotheek op school wordt gevolgd, hebben niet op alle leerlingen dezelfde uitwerking. Zo lezen leerlingen in hogere leerjaren over het algemeen minder, minder graag, halen ze minder boeken bij de schoolbibliotheek en zijn ze minder positief over de schoolbibliotheek. Ook vinden meisjes lezen veel leuker dan jongens en lezen ze ook meer (Kleijnen, 2016; Hartkamp, 2023). In het basisonderwijs lijkt vrij lezen alleen effect te hebben op de leesfrequentie van de kinderen die al lezen. Voor de aarzelende lezers is alleen vrij lezen niet genoeg; zij hebben waarschijnlijk meer begeleiding nodig om hiervan te kunnen profiteren. Met name leerlingen die het risico lopen op een taalachterstand zijn gebaat bij toevoegingen aan vrij lezen, zoals het maken van een voorselectie van boeken op basis van leesniveau en het bieden van hulp bij de boekenkeuze (Merke et al., 2022). 

Op de basisschool kan voorlezen ook stimulerend werken in de taal- en leesontwikkeling van leerlingen. Kinderen in klassen waarin regelmatig wordt voorgelezen, gaan in de loop van het schooljaar sterker vooruit in leesfrequentie dan kinderen in klassen waarin dit niet gebeurt (Van der Sande et al., 2019).

Meer leesplezier dankzij de Bibliotheek op school

Met de Monitor de Bibliotheek op school worden de activiteiten op school en het leesgedrag en leesplezier van leerlingen jaarlijks in kaart gebracht en gevolgd. In de Monitor wordt ook ingegaan op de mate waarin de Bibliotheek op school wordt ingezet en de effecten die dit heeft op de leesvaardigheid van de leerlingen. Zo blijkt dat op scholen met een goed ontwikkeld leesplan, leerlingen met iets meer plezier lezen in de klas en vaker naar de bibliotheek gaan. Ook is bij leerlingen van leerkrachten die meer leesbevorderende activiteiten organiseren een positieve invloed zichtbaar op de leesfrequentie, het leesplezier en het bibliotheekbezoek (Hartkamp, 2023). 

Negen op de tien scholen nemen deel aan de Monitor 

Bijna alle scholen die samenwerken volgens de aanpak de Bibliotheek op school maken gebruik van de bijbehorende Monitor. Van alle schoollocaties waarmee wordt samengewerkt, namen er in 2022-2023 2.269 deel aan de Monitor (Hartkamp, 2023).De afgelopen jaren is het aantal schoollocaties dat deelneemt aan de Monitor toegenomen.

Aantal schoollocaties dat deelneemt aan de Monitor de Bibliotheek op school 2017-2018 2018-2019 2019-2020 2020-2021 2021-2022 2022-2023
Aantal schoollocaties 1.772 1.774 1.814 1.555 2.132 2.269
Hoeveel schoollocaties in jouw werkgebied nemen deel aan de Monitor de Bibliotheek op school? (Bron: Hartkamp, 2023)

[1]  Om een zo volledig mogelijk beeld te krijgen van het aantal bibliotheken dat samenwerkt met het primair onderwijs is een aanvullende inventarisatie uitgevoerd onder de bibliotheek die niet heeft deelgenomen aan dit onderzoek. De cijfers in dit hoofdstuk – met uitzondering van de cijfers in de paragraaf ‘Overeenkomsten duren vaak drie jaar of langer’ – hebben daardoor betrekking op alle 134 bibliotheken in Nederland.

[2] Binnen onderzoek van Kunst van Lezen wordt het totaal van gecontracteerde scholen en scholen waarmee verkennende gesprekken worden gevoerd beide meegeteld als scholen met een aanpak volgens de Bibliotheek op school of een vergelijkbare aanpak. In dat geval gaat het om een totaal van 4.293 scholen, waarvan 3.334 met een contract. Van dat totaal hanteerden 1.062 scholen een vergelijkbare aanpak, waarvan 226 verkennende gesprekken en 836 met contract.